اما شيعيان زيديه ، فعّال‌ترين فرقه‌هاى شيعى عصر اول عباسى بودند كه به رودررويى عملى با دولت عباسى پرداخته و بسيارى از قيام‌هاى نظامى را ضد خلفاى عباسى برپا ساختند . قيام محمد نفس زكيه و برادرش ابراهيم را پيش از اين بررسى كرديم و قيام حسين بن على را در حجاز در دورهء هادى عباسى ، و قيام يحيى و ادريس فرزندان عبد اللّه بن حسن را در دوره هارون الرشيد در صفحه‌هاى بعد بررسى خواهيم كرد . البته قيام‌هاى شيعيان زيدى ادامه يافت تا آن‌كه توانستند در يمن دولتى زيدى برپا سازند . بررسى تحولات در شيعيان اماميه پيشواى اين فرقه ، امام جعفر صادق عليه السّلام به هدايت معنوى پيروانش بسنده كرد و از ايفاى نقش سياسى فعّال دورى گزيد « 1 » و در اين كار ، از سياست دو امام پيش از خود تبعيت كرد . امام صادق عليه السّلام فرمود : او هفتمين [ پيشواى ] شماست كه اينجا ايستاده است « 2 » و به روايت ديگر فرمود : صاحب شما آن است كه براى حق شما قيام مىكند و او هم نام صاحب تورات ( حضرت موسى ) است . شيعيان فرزندان امام صادق عليه السّلام را در حالت‌هاى گوناگون و متغير ديدند ؛ به گونه‌اى كه يكى از ايشان در حيات پدر فوت كرد و فرزندى از خود باقى نگذاشت ، و در مرگ ديگرى اختلاف شد ، يكى از آن‌ها مدت كوتاهى بعد از وفات امام زنده بود ، و ديگرى مرد و فرزندى به جاى نگذاشت . موسى تنها كسى بود كه بعد از فوت پدر متولى امر امامت گرديد ، ازاين‌رو ، شيعيان به امامت وى بازگشتند .

--> ( 1 ) . منظور فعاليت‌هاى سياسى سازمان‌دهى شده است و گرنه امام در سازمان‌دهى و انسجام صفوف شيعيان و غنىسازى معارفشان تلاش موفقى داشتند . حاصل همين تلاش‌ها پويايى مذهب تشيع اثنا عشرى در طول تاريخ و ماندگارى آن شد . ( مترجم ) ( 2 ) . موسويه از امام صادق عليه السّلام نقل مىكنند كه حضرت به يكى از يارانش گفت : روزها را بشمار . او از روز يكشنبه تا شنبه را شمرد . پس امام جعفر عليه السّلام به او گفت : چند روز شد ؟ جواب داد : هفت . حضرت فرمود : شنبه شنبه‌ها ، و خورشيد روزگاران و نور ماه‌ها ، او كسى است كه نه به بازى و نه به لهو مىپردازد . او هفتمين [ پيشواى ] شماست كه اينجا ايستاده است ، و به فرزندش موسى كاظم عليه السّلام اشاره كرد . هم‌چنين دربارهء وى فرمود : موسى كاظم شبيه به عيسى عليه السّلام است ( شهرستانى ، الملل و النحل ، ج 1 ، ص 168 ) شمارهء هفت نزد شيعيان اسماعيلى ، اهميت قدسى دارد و سبعيون ، ظواهر وجود و بسيارى از وقايع تاريخى را به اين عدد تقسيم مىكنند . فيليپ حتى معتقد است كه اين نظر سبعيه تا حدودى با نظريه نو افلاطونيان منطبق است . ( تاريخ العرب ، ص 567 )